دوستدار بختياري

مو که از پاکی دلم چی اسمونه                    ندونم سی چه چنو بام سر گرونه

(من که از پاکی و صفا دلم چون اسمان است نمیدانم چرا روزگار این قدر با من سر سنگین و نا مهربان است)

به دست خم بپا سازم بهونت         نخوسم شو اواهم پاسبونت

(با دستان خودم چادرت را بر پا ميکنم شب نميخوابم و نگهبانيت ميکنم )

همو ساعت که چشمت رفت ورخو      يواش بوسه گيرم از لبونت

(وقتی که خواب چشمانت را فرا گرفت بوسه ای از تو ميگيرم)

بي بي مريم بختياري دختر حسينقلي خان ايلخاني، خواهر عليقلي خان سردار اسعد و همسر ضرغام السلطنه بختياري از زنان مبارز عصر مشروطيت است. او از زنان تحصيلكرده و روشنفكر عصر بود كه به طرفداري از آزاديخواهان برخاست و در اين راه از هيچ چيز دريغ نورزيد. وي به مثابه زندگي ايلياتي در فنون تيراندازي و سواركاري ماهر بود و چون همسر و جانشين خان بود عده اي سوار در اختيار داشت و در مواقع ضروري به ياري مشروطه خواهان مي پرداخت. سردار بي بي مريم بختياري، يكي از مشوقين اصلي سردار اسعد بختياري جهت فتح تهران محسوب مي شد. وي طي نامه ها و تلگراف هاي مختلف بين سران ايل و سخنراني هاي مهيج  و گيرا، افراد ايل را جهت مبارزه با استبداد صغير (استبداد محمدعلي شاهي) آماده مي كرد و به عنوان يكي از شخصيت هاي ضداستعماري و استبدادي عصر قاجار مطرح بوده است.

سردار مريم بختياري قبل از فتح تهران مخفيانه با عده اي سوار وارد تهران شده ودر خانه پدري حسين ثقفي منزل كرد و به مجرد حمله اي سردار اسعد به تهران، پشت بام خانه را كه مشرف به ميدان بهارستان بود سنگربندي نمود و با عده اي سوار بختياري، از پشت سر با قزاق ها مشغول جنگ شد. او حتي خود شخصا تفنگ به دست گرفت و با قزاقان جنگيد. نقش او در فتح تهران، ميزان محبوبيتش را در ايل افزايش داد و طرفداران بسياري يافت به طوري كه به لقب سرداري مفتخر شد.¹

سردار مريم بختياري در جنگ جهاني اول با وجود آنكه ايل بختياري از انگليس ها حمايت مي كرد به مخالفت با انگليس ها پرداخت و با عده اي از تفنگچيان و سرداران خود جانب متحدين را گرفت. او پاره اي از خوانين جزء بختياري چون خوانين پشتكوه را با خود يار ساخت و در يورش هاي مداوم خود به انگليس ها صدماتي وارد ساخت به طوري كه پليس جنوب مبارزات دائمي و پيگيري را با او شروع كرد. او از سربازان و افسران آلماني و سركوب و قلع و قمع راهزنان كهگيلويه و كنترل خوانين كوچك استفاده نمود.²

قدرت سردار مريم در منطقه به حدي بود كه روس ها به هنگام فتح اصفهان خصمانه به منزل او تاختند و اثاثيه او را به يغما بردند و كليه اموال و املاك او را در اصفهان مصادره كردند.3

رشادت و دلاوري اين زن بختياري به حدي بود كه آوازه شهرت و آزادگيش در سرتاسر ميهن پيچيد و منزل او مأمن و پناهگاه بسياري از آزاديخواهان عصر مشروطه شد به طوري كه هنگام فتح اصفهان توسط روس ها (در جنگ جهاني اول)؛ فن كاردف، شارژ دافر سابق آلمان به خانه سردار مريم بختياري پناه برد و مدت سه ماه و نيم در پناه او بود تا اينكه پس از شكست بختياري ها از روس ها و كشته شدن 58 نفر راهي كرمانشاه شد و از آنجا به برلن رفت. به پاس حمايت هاي سرسختانه بي بي مريم از فن كاردف، امپراطور آلمان، كمان تمثال ميناكاري و الماس نشان و همچنين صليب آهنين خود را كه مهمترين نشان دولت آلمان بود، براي او فرستاد و او تنها زني بود كه در دنيا توانست به دريافت اين نشان نائل آيد.⁴

جريان مبارزات سردار مريم بختياري با انگليس ها در طي قرارداد 1919 و كودتاي 1299 همچنان ادامه يافت به طوري كه دكتر محمد مصدق حاكم فارس در زمان كودتاي 1299 پس از مخالفت و عزل از اصفهان راهي بختياري شد و مدتها مهمان سردار مريم بود.

سردار مريم بختياري در سال 1316هـ. ش سه سال پس از شهادت فرزندش علي مردان خان در اصفهان به دستور رضاشاه، زندگي را بدرود گفت.⁵

۱- بختياري، مريم: خاطرات سردار مريم بختياري از كودكي تا آغاز انقلاب مشروطه (تهران، آنزان، 1382) ص21

کتاب وندیدات از هپند وهند نام برده است و هندوسند نیز به معنی رود است. هپند در اثر کثرت استعمالتبدیل به هفت شده است که از شمارهای مقدس زردشتیان می باشد. همین کتاب از شانزدهمین کشوری که نام می برد و بلافاصله می گوید که این کشور را اهورا آفریده و سرچشمه رود رنها یا رنگها است ،(هرجا از رن یا رنگ نام برده مقصودش چشمه است .) و می گوید مردم این سرزمین بدون شاه و بی سرپرست زندگی می کنند.اهرمن در آن سرمای دیو آفریده است ،مسلم است که در وندیدات هرجا که بههند اشاره شده مقصود هندوستان نیست زیرا سرزمین اهورا آفریده خاص ایران است . مضافا اینکه در هندوستان هفت رودخانه مشخص وجود ندارد که بیانگر ویژگی آن باشد، در حالیکه در منطقه ای از خوزستان که بیشتر به خالک بختیاری مربو ط  می شود رودخانه های

هفتگانه وجود دارند که به شرح زیر می باشند:

  - 1  کارون     2--دز     3--کرخه     4--تاب     5-زهره     6--رودفرات    7--روددجله 

که همین منطقه پانزدهمین کشور دروندیات را تشکیل می دهد و کشور شانزدهم نیز منطقه شمالی و کوهستانی آنست این کشور نیز به سرزمین رنگها معروف شده است . شواهدی نیز وجود دارد که

رنگ را مترادف آب و رود آورده اند. عثمان مختاری می گوید:

رنگ چو خوردن گرفت لاله خودرنگ                 شش مه تنبول کرد دارد دندان

به نام هایی نیز بر می خوریم که همه معنی آب و رود را می دهند مانند لنگ ، ارنگ،ارند، هرند که

 معنی همه آنها آب است زیرا هر کدام مناطق که با این نام ها نامیده شده اند دارای چشمه هایی هستند.

مثل رنگرزان از دهستان کاکاوند خرم آباد، رنگ ریزان از دهستان سرشبو شهرستان سقز ولنگر که

دهی است از پشتکو شهرستان ساری، و باز هم لنگر که دهی است از دهستان شاندیز درمشهد ،لنگه

 دهی است از دهستان سوس آباد شهرستان بیرجند، لنگرود شهری است در گیلان، هرند رودی است

که از البرزسرچشمه می گیرد، ارنکه کرج وارنکه رودبار و بسیاری از این اسامی که درگوشه وکنار

ایران وجود دارند و آب همه آنها از چشمه وقنات تامین می شودلذابطور یقین این نام ها را به مناسبت

آب  چشمه و آ ب رود بر آنها نهاده اند. به نظر می رسد که لنگ ،یا هفت لنگ از همین ویژگی نام گرفته که پیشینه آن بسته به هفت رود خوزستان باشد.

معماري بي مانند تاق تويله، اثر منحصر بفرد و تنها جايگاه باستاني شهر ايذه کارشناسان را در پاسخ به سوالات بي‌شمار ناكام گذاشت
گروه استان‌ها_زهراكشوري: درهاي چهار طرف تاق تويله ايذه و معماري اعجاب‌انگيز داخلي آن باستان‌شناسان را با يكي بي‌نظيرترين و پيچيده‌ترين معماري‌هاي دوره ايلخاني روبرو كرده ‌است. پيچيدگي معماري اين مجموعه پس از سه فصل كاوش، معماران را در پاسخ به سوالات بي‌شمار ناكام گذاشت. باستان‌شناسان تاكنون هيچ كاربري مشخصي را براي اين مجموعه تعريف نكرده‌اند.
تاق تويله در غرب شهر ايذه و در خيابان محمد رسول الله واقع است. زيربناي اين بناي تاريخي كه از سنگ ساروج ساخته شده  14 هزار متر مربع است. اين بنا در دو طبقه ساخته شده است.
"جعفر مهركيان"، باستان شناس و مدير پروژه آياپير در باره وضعيت اخير اين اثر گفت: «تاق‌تويله يك اثر منحصر بفرد و يك بنا بسيار زيبا و گسترده است كه زيباترين تزئينات كاشي را دارد.كاشي‌كاري‌هاي معرق، تركيب آجر كاشي، گچ‌بري‌هاي رنگين و سازه‌هاي معماري پيچيده كه تاكنون كاربري آن مشخص نشده‌ و سوالات بي شماري را پيش‌روي باستان‌ قرار داده ‌است.»
او گفت: «اين بنا نزديك به ده‌ها در بيروني و يك پلان معماري چهارضلعي دارد. اما درون آن يك حياط هشت ضلعي وجود دارد كه در دو مرحله ساخته ‌شده‌است. فراواني‌ درها نشان مي‌دهد ضروتي براي حفاظت آن احساس نمي‌شده شايد اين بنا يك بناي عمومي بوده كه تدابير امنيتي براي آن انديشه نشده است.»
تاق تويله داري نفيس‌ترين كاشيكاري‌هاي دوران ايلخاني و تيموري است. كاشي‌كاري‌هاي برجسته چون زرين فام، چليپا و كاشي‌هاي با نقوش گياهي مثل سلطانيه و كاشي‌هاي چون مسجد جامع اصفهان متعلق به دوران تيموري اين اثر را منحصربفرد كرده‌است.
مهركيان گفت: «اين بنا با يك پلان هشت ضلعي داراي دو پلكان بسيا زيبا و عريض‌تر از پلكان عالي‌قاپو است كه ظرافت اين معماري نشان از مهارت سازندگان خود دارد. همچنين در اين كاوش‌ها وجود تن‌پوشه‌هاي سفالي بسيار زيبايي بدست آمد. اين احتمال وجود دارد كه آب اين مجموعه بوسيله اين تن‌پوشه‌ها و از چشمه‌هاي نورآباد تامين شده‌باشد.»
قلعه تاريخي «طاق طويله» متعلق به دوره اتابكان لر و حدود قرن هفتم هجري است. حريم اين قلعه حدود 25 تا 30 هزار متر است و تاكنون چهار گوشه بنا با ديوارها3 و اتاق سالم از قلعه در حفاري ها به دست آمده است. قلعه «طاق طويله» در ابتدا كاروانسرا و پس از آن اصطبل خان هاي بوده است. قلعه «تاق تويله» هم اكنون در منطقه مسكوني و تجاري شهر «ايذه» قرار دارد. «ابن بطوطه» در سفرنامه خود آورده است كه 3 شب در اين قلعه كه كاركرد كاروانسرا داشته است، بيتوته كرده است

تاريخ و گذشته هر دياري ، شناسنامه آن سرزمين بوده كه سابقه و قدمت آن ديار را نشان مي دهد و با مراجعه به تاريخ هر سرزمين مي توان دگرگوني ها و سير تكامل و يا تنزل آن سرزمين را مشخص كرد.
اصولا تغيير و تحول در هر جامعه اي، چه به گونه اي آرام و نامحسوس و چه به صورت ناگهاني و محسوس اتفاق مي افتد و جامعه زنده جامعه اي است متحول و پويا، و جامعه اي كه تغييري نداشته باشد و در حالت ركود و ايستايي باشد جامعه ي زنده ايي نيست.
تاريخ ايذه نيز در گذر زمان از اين قاعده تاريخي به دور نبوده است و فراز و نشيب هاي فراواني به خود ديده است كه اين دگرگوني ها نام اين شهرستان را نيز دستخوش تغيير قرار داده است و در ازمنه مختلف نام هاي گوناگون به خود گرفته است كه در اينجا به ذكر اين اسامي و وجه تسميه آن ها مي پردازيم:
1 - ايديده يا ايديذ عيلامي
با توجه به اينكه تمدن عيلام در منطقه كوهستاني فعلي بختياري قرار داشته است و شهر ايديده از شهرهاي مهم آن بوده است و ايديذه به معناي شهر كنار آب آمده است و به دليل قرار گرفتن ايذه كنوني در كنار تالاب شط (منگر) مي توان گفت كه ايديده همان ايذه كنوني بوده است. شباهت ميان حروف ايديده با حروف ايذه نيز مي تواند دليل براين مدعا باشد.
2 - اوجا يا هوجا كه يونانيان اين شهر را به اين اسم مي خوانند و مردم آنجا را اوجيا مي گفتند .
3 - اياپير يا اجاپير: كه از اسامي باستاني اين شهر مي باشد و در كتيبه هاي اشكفت سلمان نام ايذه آياپير يا آجاپير آمده است.
4 - انزان يا انشان: به معني دارنده فرآسماني كه اين نام از نظر زماني قبل از آن است كه يونانيان اين شهر را اوجا يا هوجا بخوانند.
از متون تاريخي چنين برمي آيد كه انشان يا انزان يكي از ايالت هاي مهم دولت عيلام بوده است و با توجه به گفته هاي ياقوت حمودي در معجم البلدان مي توان به اين نتيجه رسيد كه آنزان بر همين منطقه اطلاق مي شده است زيرا اين شهر در روزگار باستان از نواحي آباد بوده و اهميتي بسزا داشته است و به همين دليل آنزان كه نام اين شهر بوده است برتمام ايالت اطلاق شده است.
5 - ايزج
عده اي معتقدند كه نام ايزج از كلمه آنزان در دوره عيلاميان گرفته شده كه در كثرت استعمال به ايزج تبديل گرديده است.يعني آنزان زمان عيلام بعد اينزان و سپس اينزه و بعد از مدتي ايزج ناميده شده بود.
اكثر مورخين در آثار خود اين شهر را با نام ايزج ذكر كرده اند چنانكه ابن حوقل در صوره الارض ابودلف در سفرنامه، مقدسي در احسن التقاسيم حمدالله مستوفي در نزهه القلوب از اين شهر با نام ايزج ياد كرده اند.
اصطخري در مسالك و الممالك از ايزج اسم برده و اين شهر را جزو خوزستان دانسته است و قزويني در آثار البلاد به ايزج اشاره نموده و حدود جفرافيايي و آثار تاريخي آن را ذكر نموده است. طبري در تاريخ الرسل و الملوك و ابن ايثر در تاريخ كامل اين شهر را با نام ايزج ذكر نموده اند.
مولف معجم البلدان نيز از عظمت منطقه بختياري در روزگار سلوكيان سخن گفته و معتقد است كه يوناني ها در اين خاك آبادي هايي ساخته بودند .
در دوره ساسانيان از احداث و توسعه راه ها در منطقه سخن به ميان آمده است.
عده اي از مورخين برخي ايل راه هاي فعلي بختياري را يادگار آن دوران دانسته اند.
پس ازسقوط ساسانيان و در دوران اسلامي، منطقه بختياري يكي از محدود مناطقي است كه نفوذ اسلام در آنجا با تاخير صورت گرفته است که اين امر شايد به دليل كوهستاني بودن منطقه و عدم آشنايي و يا ناسازگاري اعراب مسلمان با شرايط خاص آب و هوايي منطقه بوده است.
فاتحان مسلمان عرب از سرزميني رو به ايران پا نهادند كه با دشت هايي كويري و هموار احاطه گرديده بود و اين عامل مهمي بود تا پس از استيلا بر ايران به اقامت در دشت هاي هموار و جلگه هاي حاصلخيز رغبت بيشتري نشان دهند. طبيعي است كه منطقه بختياري به علت كوهستاني بودن و شرايط اقليمي خاص خود با نوع زندگي فاتحان عرب تفاوت داشت و به همين جهت بعد از ورود اعراب مسلمان به ايران چندان تمايلي براي تصرف اين منطقه از خود نشان نمي دادند.
اين منطقه مانند ديگر نقاط ايران تا اواخر قرن سوم هجري زير نظر خلفا اداره مي شد اما در قرن چهارم هجري وضع به تدريج دگرگون شد و مردم ايران در گوشه و كنار قيام كردند و خود را از سلطه خلفا رهانيدند و در اين قرن آل زيار كه بر قسمت جنوبي و جنوب غربي ايران حاكم شدند كه منطقه بختياري را نيز شامل مي شد .

"بختیاری ها یکی از اقوام چند گانه ایران محسوب می شوند . ایشان سالیان دراز است که در استانهای خوزستان .چهار محال و بختیاری. پارس .کهکیلویه و بویر احمد. لرستان بوشهر . و... زندگی می کنند.   

         نژاد بختیاری ها بی تردید از آریایی های اصیل است . شکل و شمایل آنان ؛ پوشاک آنان ؛ سنت های آنان و ...از اسناد ثابت کننده این ادعا است . بحث و گفت و گویی که بر زبان ها رایج است ؛ شناسایی نسب آنان است که ما به آن می پردازیم .

 نظریه پارسی بودن بختیاری ها

           افرادی که بختیاری ها را به پارس ها نسبت می دهند دلایل محکم و استواری دارند . دلایل آنان از این قرار است :

- زبان بختیاری ها پارسی میانه است و کمتر می توان واژه ای بیگانه از قبیل زبان های عربی و ... را در آن دید . اصیل ترین بختیاری ها زبانی خالی از واژه های عربی دارند و یک پارسی اهل شیراز کاملاٌ زبان آنان را می فهمد.

-  لباس مردان ( چوغا ) دارای خط های سپید و سیاهی است که خط های سپید به بالا و خط های سیاه به پایین می آیند و این نشانه ی برتری سپنتا مینو ( دشمن اهریمن ) بر انگره مینو ( اهریمن ) است . که این پوشاک در عهد هخامنشی رایج بوده است . لباس زنان هم که شامل شلوار قری ؛ مینا یا مینایی و لچک است که با بسیاری از ایل های اصیل ایرانی مشترک است ( چیزی مانند لباس خانم شقایق دهقان در شب های برره ) این لباس اصلی ترین لباس زنان دوران هخامنشی - سلوکیان - اشکانیان و ساسانیان بوده است .

- موسیقی آنان به دوران ساسانیان بر می گردد و شامل سرنا و کرنا و کوس ( طبل ) و سازهای بادی کوچکتر از سرنا و کرنا است . ( طیفه) توشمال که سرپرستی موسیقی را در ایل بر عهده دارند اکنون هم در مجالس عروسی هنرمندی خود را به معرض نمایش می گذارند .

- نام تش ها ( طوایف ) نام هایی پارسی و تا حدودی درباری است برای مثال نام تش :: شهنی :: از واژه :: شیه :: به معنای آوا و صدای اسب گرفته شده که گفته اند روزگاری این اقوام پرورش دهنده اسب بوده و یا بی ارتباط با اسب نبوده اند . اصیل ترین آنان مو هایی حداقل قهوه ای و چشمانی رنگی دارد . قد بلند هم یکی از صفات ظاهری آنان است . مردان آنان بدنی ورزیده و کاری دارند . نام های مرداویج ؛ علی مردان ؛ سخته ؛ کورش و پرویز بین مردان رایج است .

          پژوهشگران می گویند که خواستگاه بختیاری ها خود پارسوماش و یا مسجد سلیمان امروزی بوده است و بعد از حمله اعراب به آنان به کوه های امروزی بختیاری گریختند . چرا که بسیاری از شواهد تاریخی در این منطقه ( پارسوماش یا آنشان ) بوده است و کمتر اشیا و شواهد تاریخی در چهارمحال دیده شده است .

          پژوهشگران می گویند که نسب اینان به قبیله پاسارگاد می رسد . آنان این ادعا را با کتیبه کورش که در آن می گوید : { من کورش هستم شاه هخامنشی مردی از آنشان { ای مردی که هر که هستی و از هر جا که می آیی { زیرا می دانم که خواهی آمد { من کورش هستم که به ایرانیان شاهنشاهی بخشید { با من مشاجره نکن { یگانه چیزی که هنوز برای من باقی مانده است {یک مشت خاک است { که پیکر مرا پوشانده است } اثبات می کنند . که می تواند از نظر اینجانب درست باشد.

 نظریه پارتی بودن بختیاری ها

           این نظریه تنها بر مجسمه یکی از بزرگان اشکانی که بر بالای کوه سرمسجد پارسوماش یا مسجد سلیمان پیدا شد تکیه دارد ( همان مجسمه زرینی که کلاهی به سر دارد و یک دست آن کنده شده است ) و آتشکده اشکانی آن منطقه استوار است . پارسوماش در دوره اشکانیان اهمیت بسزایی برای پیام رسانی به مناطق دور دست داشت . اشکانیان بالای کوه سرمسجد آتشکده ای ساختند که از آتش آن برای انتقال پیام استفاده می کردند. بالای کوه سرمسجد آتشکده ای است که هنوز هم ویرانه ای از آن باقی است . نام گذاری شهر پارسوماش به مسجد سلیمان هم همین بوده است . دولت مشروطه فکر می کرد که آن آتشکده قصر حضرت سلیمان بوده است که کاملا اشتباه بود . سنگ بسیار بزرگی هم که بختیاری ها به آن :: برنشانده :: می گویند در آنجا قرار دارد این سنگ برای ساخت تخت جمشید از دل کوه کنده شد و در حال انتقال به تخت جمشید بود که کار ساخت بخشی از تخت جمشید به پایان رسید . منتظر بخش هایی دیگر درباره ایل بختیاری باشید

نژاد

         نژاد مردم بختیاری را بیشتر مورخین ، گوناگون توصیف نموده اند. چنانچه بعضی از آنان از رابطه ی لغوی بین «بختیاریان» و «باکتویان» استفاده کرده و آنان را از نژاد «باکتویان» به حساب آورده اند. سرزمین بلخ را در قدیم «باکتو» و مردم آم را «باکتویان» می نامیدند. برخی هم بختیاریان را به «باختریان» نسبت داده اند. باختر را نیز محلی بین عراق عرب ، همدان ، فارس و محل سکونت بختیاری ها می دانند.

           گروهی دیگر از محققان ، بختیاری ها را از اعقاب یونانیانی می دانند که که در زمان لشکرکشی اسکند مقدونی به ایران ، به علل متعدد از جمله بیماری یا نقص عضو ، دیگر نتوانستند به وطن خود مراجعه نمایند و به دستور اسکندر در جلگه ی «مال امیر» یا شهرستان «ایذه» کنونی اسکان داده شده اند.

          آن چه مسلم است ، بختیاری ها از نژاد طوایف پارسی می باشند که در قرن های ششم و هفتم قبل از میلاد مسیح در دامنه ی کوه های بختیاری در مشرق شوشتر و دو طرف رودخانه ی کازرون مستقر شده اند و با «ایلامیان» که مردم بومی آن سرزمین بوده اند درآمیخته اند و در نتیجه نژاد واحدی را به وجود آورده اند.

         اصولاً زبان مردم بختیاری از اصیل ترین و دست نخورده ترین زبان های فارسی است که ریشه ی آن «فارسی پهلوی» می باشد. زیرا بر اثر موقعیت خاص جغرافیایی سرزمین بختیاری ، پای بیگانگان کمتر به این منطقه رسیده و به همین سبب در طول چند قرن به طور معجزه آسایی از اختلاط و آمیزش با سایر زبان ها محفوظ مانده است.

         نزدیکی لهجه ی شیرین بختیاری با زبان پهلوی به قدری است که زبان شناسان ، آن دو را از هم جدا نمی دانند و می توان گفت که: «گویش بختیاری از زبان پهلوی به یادگار مانده است.»

پل زمانخان

پل تاريخي زمانخان در مجاورت شهر سامان واقع شده است. تفكر اوليه ساخت پل در اين مكان به دوره ساسانيان باز مي گردد.

اين پل به دستور زمانخان رئيس يكي از ايلات قشقايي كه زماني دامنه كوچ آنها تا آن منطقه مي رسيد بر روي رودخانه زاينده رود احداث گرديد. تركيب مناظر رود خروشان زاينده رود، پل زمانخان و طبيعت زيباي منطقه و نيز اقدامات انجام شده جهت رفاه گردشگران، اين ناحيه را از مهمترين قطبهاي گردشگري استان قرار داده است.

دهكده سياحتي زاگرس كه داراي واحدهاي اقامتي زيبا و مشرف به زاينده رود و پل زمانخان است در مجاورت اين پل بنا شده است.

امكانات و تسهيلات

جاده آسفالته، واحدهاي اقامتي و پذيرايي (هتل گلهاي سامان و مجتمع توريستي) پاركينگ، سكوي نشيمن، فاصله تا پمپ بنزين سامان (2 كيلومتري) آب آشاميدني، تجهيزات جهت بازي كودكان، فضاي سبز

مشخصات پل زمانخان

قلعه دزك

اين بنا در روستاي دزك و در فاصله 35 كيلومتري جنوب شرقي شهركرد توسط لطفعلي خان امير مفخم شاهد حوادث فراواني بوده كه مهمترين آنها ايفاي نقش در جريان اعاده مشروطيت است.

از نظر معماري، اين قلعه به تقليد از قصرهاي اروپايي قرون گذشته با آرايشي ايراني ساخته شده است. جالبترين قسمت اين بنا، تالار سفره خانه و اتاق آيينه مي باشد. در حال حاضر اين كاخ قلعه 20/5076 مترمربع وسعت دارد و در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است. علامه فقيد علي اكبر دهخدا مولف لغت نامه مشهور مدتي را در اين قلعه به سر برده است.

قلعه سردار اسعد بختياري

كاخ قلعه سردار اسعد بختياري در فاصله 42 كيلومتري شهركرد و در مركز شهر جونقان واقع شده است و فاقد هر گونه كتيبه تاريخدار است.

اين قلعه توسط علي قلي خان سردار اسعد بختياري در زماني كه وي زمامداري ايل بختياري را به عهده داشت ساخته شده است. و بر اين اساس قدمت آن به بيش از يكصد سال مي رسد مصالح به كار رفته در اين بناي دو طبقه خشت با نماي آجر با ملات گچ و خاك است و هنرهاي حجاري، چوب بري، گچ بري، آيينه كاري و نقاشي در آن به كار رفته است.

خانه آزاده چالش تر

اين بنا به مناسبت سكونت حاج مهدي خان آزاده چالش تري در بين مردم محل به اين نام معروف گرديده قديمي ترين بناي مسكوني استان (1206 ه.ق) محسوب مي شود كه از نظر ويژگي هاي معماري سه نوع بافت متمايز متعلق به ادوار زنديه تا معاصر به همراه تزئينات گچبري، نقاشي هاي ديواري و هنرهاي روي چوب را مي توان در كالبد آن مشاهده نمود.

اين بنا در قسمت غربي شهركرد (چالش تر) قرار دارد و در سال 1357 در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است.

خانه ستوده چالش تر

خانه ستوده في الواقع جز آخرين بخشهاي بر جاي ما نده از مجموعه بناهاي مرتبط با ارگ چالشتر و مربوط به اواخر دوره صفوي تا آخر دوره قاجاري بحساب مي آيد كه قسمت اندروني بخش حاكم نشين قلعه مذكور را تشكيل مي داده است. شالوده اصلي اين بخش در سال 1323 ه.ق به پايان رسيده كه داراي ازاره هاي سنگي ارزشمند، تراش خورده و نقاشي هاي نفيس مي باشد. اين خانه در قسمت غربي شهركرد و در نزديكي خانه آزاده قرار دارد.

سنگ نوشته هاي مشروطيت

(گردشگاه پيرغار)

در 5 كيلومتري جنوب شهر فارسان، 37 كيلومتري شهركرد و در مجاورت روستاي ده چشمه گردشگاهي مصفا به نام پيرغار وجود دارد.

بر روي قسمتي از تپه سنگي مشرف به اين گردشگاه سه كتيبه به خط نستعليق وجود دارد. متن اين كتيبه ها مجملي از شرح لشكر كشي بختياري ها به تهران و اصفهان و نقش سرداران بختياري در سركوبي استبداد صغير و سقوط محمدعلي شاه در واقعه مشروطيت است.

اين سه كتيبه به دستور سردار اسعد و سردار ظفر از رهبران مشروطه خواهي بختياري نوشته شده است.

مجموع عوامل گردشگاه از جمله چشمه پرآب، سايه سار درختان، آبشار زيبا، كوههاي اطراف و هواي پاك و خنك و نيز غار موجود در محل سبب جذب روزانه صدها گردشگر مي گردد.

امكانات و تسهيلات

جاده آسفالته فضاي سبز، سرويس بهداشتي، پاركينگ، آب آشاميدني، سكوي نشيمن، دسترسي به واحدهاي اقامتي و پذيرايي

اطاق سنگي هاي جونقان (خان اوي)

طاق سنگي هاي جونقان واقع در 8 كيلومتري شهر جونقان و در ابتداي تنگه در كش وركش (مسير شهركرد- اردل) با شيوه اي خارق العاده به صورت خشكه چين احداث گرديده اند.

در اين مكان با استفاده از سنگهاي تراش و با بهره گيري از فن نخ كشي طاقهاي قوسي تا عمق 7 متر، ارتفاع 5/2 و عرض 3 متر ساخته شده كه طي قرون متمادي در برابر زلزله هاي فراوان و ساير عوامل طبيعي تخريبگر، مقاومت نموده و بخشي از بنا به دست عوامل انساني تخريب شده است.

شير سنگي

بختياري ها براي پاسداشت جنگاوران و دلاوران خود بر روي قبر آنان مجسمه اي تراشيده از سنگ و به شكل شير با نقوشي از اسب و شمشير قرار مي دادند.

اين نقوش هر كدام معنا و مفهوم خاص خود را دارد. شير سنگي بر روي قبور دلاوران و جوانان بختياري يادآور تاريخ پرحادثه و فراز و نشيب گذشته اين ايل است. قديمي ترين شير سنگي موجود در استان مربوط به دوره صفوي است.

بردگوري ها

بردگوري ها (سنگ گبري ها) قديمي ترين آثار سنگي استان مي باشند كه به دوره ماد تا پايان حكومت ساسانيان تعلق دارند. در دين زرتشت به علت اعتقاد به مقدس بودن خاك از دفن كردن اجساد خودداري كرده و آنها را در محفظه هايي از سنگ كه استودان (استخوان دان) ناميده مي شد و در اصطلاح بختياري به آنها بردگوري (به معني سنگ گبري) مي گويند قرار مي دادند.

در خطه بختياري در دل صخره ها و يا سنگهاي عظيم فضاهايي با متوسط طول 30/3 و عرض 2 و ارتفاع 20/1 ايجاد مي كردند كه داراي دريچه هاي مربع شكل با در سنگي بوده اند. بردگوري ها به گونه اي انفرادي و يا چند تايي حفر گرديده و بيانگر فرهنگ تدفين در طول بيش از 1500 سال در منطقه و  نفوذ مذهب زرتشت و پيروان آن در اين خطه هستند.

بردگوري ها در بخشهاي ديناران، ميانكوه و بازفت پراكنده اند.

مسجد اتابكان

مسجد اتابكان كه در زمره بناهاي محوري بافت قديمي شهركرد محسوب مي گردد. قديمي ترين بناي مذهبي شناخته شده در استان است و در اوايل قرن هفتم ه.ق (605) در دوران حكومت سلسله محلي اتابكان لر بزرگ به سبك مساجد قرون اوليه اسلامي شناخته شده است.

اين بنا در دوره هاي صفوي و قاجاري مرمت شده و جنس آن از خشت است.

در چوبي ارزشمند آن به دليل كاربري انواع هنرهاي روي چوب از اسناد مهم تاريخي و فرهنگي محسوب مي گردد. بقعه امامزادگان حليمه و حكيمه خاتون از نوادگان امام موسي كاظم(ع) در مجاورت مسجد اتابكان و در مركز شهركرد واقع شده است.

امامزاده حمزه علي

بقعه امامزاده حمزه علي از نوادگان امام سجاد(ع) در 35 كيلومتري شهر بروجن و در مجاورت شهر بلداجي در بالاي تپه اي مرتفع قرار گرفته و در اطراف آن دشتي وسيع گسترده است.

موقعيت طبيعي، مطلوب، آب و هواي مناسب و نزديكي به تالاب زيباي چغاخور سبب جذب ساليانه هزاران نفر از داخل و خارج استان به اين منطقه مي شوند. امكان اردو زدن و كمپينگ در اين مكان وجود دارد.

امكانات و تسهيلات

جاده آسفالته، فضاي سبز، سرويس بهداشتي، فاصله تا پمپ بنزين  (بلداجي 10 كيلومتر) پاركينگ، آب آشاميدني، سكوي نشيمن، امكانات بازي كودكان، دسترسي به واحدهاي پذيرايي و اقامتي بروجن.

پيست اسكي چلگرد

پيست اسكي چلگرد در شهر چلگرد و دامنه كوه كاركنان با شيب مناسب و طول 800 متر و دو محدوده تفكيك شده جهت استفاده آقايان و خانمها و نيز سيستم بالابر، از مشهورترين پيشت هاي ناحيه زاگرس است. انباشت حجم فوق العاده برق، راه دسترسي مناسب قرار گرفتن در  منطقه مستعد توريستي كوهرنگ و نيز هواي آفتابي و آرامش اكثر روزهاي فصل زمستان از دلايل انتخاب اين پيست نزد ورزشكاران و گردشگران است.

آغاز ريزش برف در منطقه عمدتا" از آذرماه تا پايان اسفند ماه است.

جنگلهاي استان

جنگلهاي استان از نظر جغرافيايي در رديف جنگلهاي غرب و جنوب غرب كشور محسوب مي شوند.

مساحت جنگلهاي استان در حدود 307 هزار هكتار است و به صورت نواري از كوههاي بازفت (شهرستان كوهرنگ) شروع و به ارتفاعات فلارد (شهرستان لردگان) ختم مي شوند.

پنج منطقه بازفت، اردل، لردگان، دوراهان و فلارد كانونهاي عمده جنگلهاي استان هستند.

98 درصد پوشش عمده جنگلي را در اين مناطق، بلوط غرب تشكيل مي دهد.

ديگر گونه هاي جنگلي عبارتند از:

زبان گنجشك، پسته وحشي، زالزالك، گردو، كيكم، بادام، انجير كوهي، سماق و..

ارتفاعات استان

كوههاي يلند زاگرس به صورت نواري در تمام استان از شمال غرب تا جنوب شرق امتداد دارند. بطوري كه 76 درصد مساحت استان را كوهها و تپه ها تشكيل مي دهد.

معروفترين ارتفاعات استان زردكوه مي باشد و مرتفعترين قله آن كلونجي نام دارد.

ارتفاعات زردكوه به دليل يخچالها و شكل خاص مورد توجه كوهنوردان كشور است كه در فصول مختلف به قلل آن صعود مي كنند.

در مسير صعود به ارتفاعات هفت تنان و شاه شهيدان سه جان پناه براي كوهنوردان احداث گرديده است.

جاذبه هاي طبيعي

تالاب چغاخور

تالاب بين المللي و زيباي چغاخور با مساحتي حدود 2300 هكتار در دامنه ارتفاعات برآفتاب و كلار (3830 متر ارتفاع) در نزديكي شهر بلداجي واقع گرديده است. اين تالاب در مسير جاده شهركرد- خوزستان قرار گرفته و از شهركرد 65 كيلومتر فاصله دارد.

فضاي وسيع و هواي لطيف و چشم اندازهاي بديع همراه با آواز و پرواز پرندگان مهاجر و بومي اين تالاب را در رديف يكي از كانونهاي مهم جذب گردشگري در استان قرار داده است.

ويژگي منحصر به فرد تالاب، زيست نوعي ماهي از خانواده گامبوزيا (ماهي گورخري) در اين مكان است. بهترين فصول بازديد از اين تالاب بهار و تابستان است. تالابهاي گندمان و سولقان ديگر تالابهاي دائمي استان مي باشند كه در نزديكي اين تالاب واقعند.

چشمه ديمه:

چشمه ديمه، سرچشمه اصلي زاينده رود قبل از ايجاد تونلهاي كوهرنگ، در ده كيلومتري چلگرد و در مجاورت روستاي ديمه واقع گرديده است. آب اين چشمه از گواراترين آبهاي جهان است و خواص درماني (جلوگيري از پوسيدگي دندان و درمان سنگ كليه) نيز دارد.

در نزديكي اين چشمه كارخانه آب معدني ديمه قرار دارد. كه محصولات آن به خارج از كشور صادر مي گردد و در بازار داخلي نيز وجود دارد. همچنين چندين كارخانه د يگر در دست احداث است.

مناظر زيبا و چشمگير و فضاسازي هاي اطراف چشمه، اين مكان را در رديف زيباترين گردشگاههاي شهرستان كوهرنگ قرار داده است.

بهترين فصول بازديد از اين جاذبه بهار و تابستان است.

چشمه كوهرنگ

اين چشمه با دبي آب بسيار زياد از دامنه هاي زردكوه سرچشمه مي گيرد و پس از گذر از پيچ و خم هاي فراوان به درياچه سد كوهرنگ مي ريزد و از تونل اول كوهرنگ وارد زاينده رود مي شود.

مناظر بسيار زيباي طبيعي اطراف چشمه و حضور عشاير در منطقه زيبايي آنرا دوچندان كرده است.

دستيابي به اين نقطه- كه بيشتر در فصول بهار و تابستان جهت بازديد توصيه مي شود- براحتي با هر نوع خودرو امكان پذير مي باشد.

اين چشمه از چلگرد 30 كيلومتر فاصله دارد و در مسير شماره 1 گردشگري جهت و مسير آن مشخص شده است.  

چشمه برم

چشمه  مصفاي برم در مركز شهر لردگان واقع گرديده و با شهركرد 150 كيلومتر فاصله دارد.

اين چشمه پر آب علاوه بر تامين آب كشاورزي، يكي از سرشاخه هاي كارون به حساب آمده و چشم انداز زيبايي را براي شهر لردگان بوجود آورده است. اطراف اين چشمه بصورت پاركي جهت تفرج و گذراندن اوقات فراغت اهالي شهر لردگان و گردشگران فضاسازي شده است.

چشمه هاي مولا و سرداب

اين دو چشمه با فاصله نسبتا" نزديك به هم به ترتيب در مجاورت روستاي آليكوه و رستم آباد از توابع شهرستان اردل، از چشم اندازها و مناظر بسيار زيبايي برخوردارند و هر روز بويژه روزهاي تعطيل پذيراي صدها گردشگر و مسافر از نقاط مختلف مي باشند.

براي رفاه مسافران اقدامات زيرساختي از قبيل جاده دسترسي، ساخت سكوي نشيمن و سرويس بهداشتي در اين دو مكان صورت گرفته است. فاصله اين نقاط تا شهركرد 120 كيلومتر مي باشد.

دشت لاله هاي واژگون

اين دشت در 12 كيلومتري چلگرد و در نزديكي روستاي بنواستكي از توابع شهرستان كوهرنگ واقع شده است. وسعت زياد (3400 هكتار) پوشش گياهي بسيار زيبا و ارزشمند، لاله هاي واژگون (اشك مريم) در دو نوع قرمز و زرد و نيز نزديكي به ديگر جاذبه هاي قطب سياحتي كوهرنگ از اين منطقه تفرجگاه بسيار مناسبي ساخته است. زمان رويش و شكفتن لاله هاي واژگون در اين دشت از اواسط فروردين ماه شروع و تا اواخر ارديبهشت ادامه دارد.

منطقه حفاظت شده تنگ صياد

اين منطقه 21600 هكتار مساحت دارد و پارك ملي تنگ صياد را با وسعتي معادل 5400 هكتار در دل خود جاي داده است. دستيابي به اين منطقه از طريق محور مواصلاتي شهركرد- اصفهان ميسر است.

تنگ صياد به واسطه دارا بودن تپه ماهور هاي متعدد زيستگاه مناسبي جهت گونه قوچ و ميش مي باشد.

كوهستانهاي جنوبي منطقه  داراي صخره هاي صعب العبور مي باشد كه زيستگاه پلنگ، كل و بز با جمعيت قابل توجهي مي باشند.

از ديگر جانوران منطقه مي توان گرگ، روباه، شغال، كفتار و پرندگاني همچون كبك دري، كبك چيل، تيهور و عقاب را نام برد.

در اين منطقه امكان شكار با كسب مجوز لازم از سازمان حفاظت محيط زيست وجود دارد.

نزديكترين شهر به منطقه تنگ صياد فرخشهر است.  

منطقه حفاظت شده سبزكوه

اين منطقه زيبا با وسعتي در حدود 62000 هكتار در سه شهرستان بروجن، لردگان و عمدتا" اردل گستردگي دارد و داراي اكوسيستم هاي ويژه و چشم اندازهاي طبيعي، مرتعي، جنگلي و كوهستاني مي باشد. آبشارهاي پرآب و ديدني مثل تنگ زندان و معدن زيبايي منطقه را دوچندان كرده است.

اين منطقه داراي سه نوع آب و هوا مي باشد و به تبع آن جانوراني چون پلنگ، خرس قهوه اي، سنجاب بلوطهاي غرب ايران، كل، بز و كيك دري در اين منطقه زندگي مي كنند.

بهترين مسير دسترسي، به منطقه مسير گردشگري شماره 5 مي باشد كه در بخش مسيرهاي گردشگري آمده است. مناسبترين فصل بازديد از اين منطقه فصل بهار است.

 آبشار آتشگاه

اين آبشار درصد و نود كيلومتري شهركرد و در 40 كيلومتري شهر لردگان در دره اي روح افزا به طول 2 كيلومتر قرار گرفته است.

مسير اين آبشار از محل چشمه تا اتصال به رودخانه خرسان را فضاي سرسبز و بي نظيري از انواع درختان و گياهان جنگلي فراگرفته است.

شيب زياد و پستي و بلندي هاي دره، آبشارهاي كوچك متعددي را ايجاد كرده است.

پيوند عناصر زيباي طبيعي مانند دره،سبز زار و اقليم مناسب، فضاي بسيار فرح بخشي را جهت تفرج در اين مكان فراهم مي آورد.

سراسر بهار و تابستان اين آبشار جهت بازديد مناسب است.

آبشار دره عشق

آبشار دره عشق در منطقه مشايخ (شهرستان اردل) در مجاورت روستاي دره عشق در فاصله 110 كيلومتري شهركرد قرار دارد. اين آبشار با سرعت زياد از دل كوه بيرون مي جهد و بيش از يكصد متر ارتفاع دارد. در كنار اين آبشار رود كارون به آرامي جاري است و در تركيب با انارستانها و شاليزارهاي روستاهاي دره عشق و دورك شاهپوري، فضاي شگفت انگيزي را بوجودآورده است.

در اكثر فصول سال بويژه بهار بازديد از اين آبشار مناسب است.

پارك جنگلي پروز

در منتهي اليه حدود جنبي استان در 50 كيلومتري لردگان، گردشگاه زيباي پروز با طبيعت بهشتي خود در امتداد دره اي سبز قرار گرفته است.

فضاي دنج و خلوت، سايه سار درختان بلند و قد كشيده اين پارك، چشمه هاي زلال متعدد بعلاوه شاليزارهاي پراكنده و درختان جنگلي اطراف، تصويري زيبا از طبيعت خداوندي را جلو چشم هر بيننده اي به نمايش مي گذارد. به طوريكه كمتر گردشگر و بازديد كننده اي است كه با يكبار ديدن ميل بازديد مجدد در دلش موج نزند و مسحور صحنه ها و مناظر زيباي اين طبيعت دست نخورده نگردد. اين پارك جنگلي فضاي بسيار مناسبي براي استراحت و گردش خانواده ها و اردوهاي دانش آموزي و دانشجويي است.  

گردشگاه سياسرد

چشمه سياسرد در 5 كيلومتري شهر بروجن قرار گرفته است. هواي خنك و مطبوع و درختان زيبا و كهنسال اطراف اين چشمه مكاني بسيار زيبا براي تفرج و استراحت ساكنين شهر بروجن و ساير گردشگران بوجود آورده است. به طوريكه همه روزه و بويژه در روزهاي تعطيل اين مكان شاهد گشت و گذار تعداد زيادي از مسافران و گردشگران مي باشد.

فضاسازي هاي مناسب و سهل الوصول بودن ميل به بازديد از اين گردشگاه را دوچندان كرده است.  

غار سراب

غار سراب در 56 كيلومتري جنوب غربي شهركرد و حدود 7 كيلومتري شهر باباحيدر (شهرستان فارسان) در مسير دره اي زيبا و معتدل، در مجاورت روستاي اميدآباد قرار گرفته است.

از انتهاي جاده آسفالته تا دهانه غار حدود 15 دقيقه پياده روي لازم است.

اين غار شگفت انگيز دو دهانه دارد و به دليل وجود موانع طبيعي بيش از 600 متر از آن قابل دسترسي نيست از يكي از دهانه هاي غار، آبي خروشان و خنك بيرون مي آيد ارتفاع شقف غار در بعضي از نقاط به 15 متر مي رسد در دالان طويل غار قنديلهاي آهكي زيبا به وفور وجود دارد و فرآيند تشكيل اين قنديلها ادامه دارد.

غار يخي چما

در فاصله 25 كيلومتري چلگرد در نزديكي روستاي شيخ عليخان يكي از نادرترين و اعجاب انگيزترين غارهاي منطقه به نام غار يخي چما با قنديلهاي فراوان يخي واقع شده است.

از زيريخهاي اين غار چشمه اي با آب سرد در جريان است كه نهايتا" به سد كوهرنگ مي ريزد.

قرار گرفتن در دره هاي عميق و انباشت حجم برفهاي چندين ساله در اين مكان سبب شده قنديلهاي يخ و توده هاي عظيم برف به صورت دائمي و در تمام فصول سال باقي بمانند.

كمربند سبز حاشيه زاينده رود

تمامي مسير حاشيه زاينده رود از سامان تا قراقوش (نزديك سد زاينده رود) داراي مناظر زيبا و چشم نواز است كه از تركيب رودخانه، باغهاي سرسبز دوطرف جاده و هواي پاك بوجود آمده است.

اين مسير بدليل وجود مجموعه هاي تفريحي در محل پل زمانخان شرايط اقليمي مساعد در حدود 9 ماه از سال و دسترسي نزديك به مركز استان و شهرهاي استان اصفهان هميشه مورد توجه گردشگران بوده است.

در انتهاي اين مسير سد و درياچه زاينده رود وجوددارد كه به نوبه خود زيباست. در اين مسير زاينده رود هنوز از مناطق صنعتي عبور نكرده و رنگ آبي و تميز آب همراه با هواي مطبوع و باغات سرسبز اطراف آن بسيار دلپذير است.

حاشيه رود كارون

سرشاخه هاي متعدد رود كارون در قلمروهاي غربي و جنوب غربي استان شامل لردگان، خانميرزا، فلارد، جنوب بازفت و جنوب شهرستان اردل جريان دارند و داراي چندين عنصر ارزشمند تفريحگاهي و گردشگري از جمله آب و هواي مناسب و دلپذير در اكثر فصول سال، نزديكي و دسترسي مناسب به خوزستان از طريق جاده هاي آسفالته و وجود جنگلهاي نسبتا" متراكم بلوط در حواشي مسيرهاي اصلي مي باشند.

اين رودخانه از دره هاي شگفت انگيزي عبور مي كند و در تركيب جريان رود، جنگلهاي بلوط و كوه مناظر بديعي را عرضه مي كند.

از جمله بهترين اين مناظر را در مسير جاده شهركرد- خوزستان در روستاي دوپلان (110 كيلومتري شهركرد) مي توان مشاهده نمود.

آبشار تونل كوهرنگ

اين آبشار از سرازير شدن آب تونل اول كوهرنگ بوجود آمده است. اين تونل جهت انتقال آب چشمه كوهرنگ و ديگر چشمه هاي اطراف به زاينده رود در سال 1332 در منطقه كوهرنگ، جاييكه اكنون شهر توريستي چلگرد- مركز شهرستان كوهرنگ قرار دارد، ايجاد گرديد. تلاش براي انتقال اين آب به ازمنه بسيار دور برمي گردد. در زمان صفويان تلاش براي ايجاد شكاف در كوه كاركنان و انتقال آب، راه به جايي نبرد.

(اين شكاف كه در نزديكي تونل است، خود يكي از ديدني هاي تاريخي منطقه است)

آبشار اين تونل و فضاهاي بسيار زيباي اطراف آن مناظر بسيار زيبايي را براي هر ببننده اي ايجاد كرده است.

در تمام فصول سال – حتي زمستان- به سبب نزديكي با پيست اسكي چلگرد اين مكان مورد بازديد گردشگران قرار مي گيرد.

مسجدسليمان در شمال شرقي استان خوزستان و در 125 كيلومتري اهواز واقع شده است . اين شهرستان از شمال به دزفول ، از شرق به استان چهارمحال بختياري و ايذه ، از جنوب به رامهرمز و از غرب به شوشتر محدود مي گردد . مساحت آن بر اساس آخرين بررسي هاي انجام شده 6986 كيلومتر مربع است . ارتفاع متوسط در محدوده ي اين شهرستان 364 متر از سطح دريا است . ميزان بارندگي در سال بين 200 تا 450 ميليمتر متغير است كه عموماً از سمت شمال به طرف جنوب از ميزان بارندگي كاسته مي شود . درجه حرارت در تابستان به حداكثر 54 درجه مي رسد . مسجدسليمان از لحاظ اقليمي داراي آب و هواي نيمه صحرائي است . نواحي شمالي آن به دليل واقع شدن در حاشيه سلسله جبال زاگرس داراي زمستان هاي سرد همراه با برف و تابستان هاي معتدل بوده امّا نواحي جنوب داراي بهاري دل انگيز ، تابستاني گرم و خشك ، پائيزي مطبوع و زمستاني معتدل است . مهمترين كوه هاي مسجد سليمان عبارتند از : آسماري ، دِلاْ ، تاراز ، مُنار ، كِيِ نُو ،  اُدِيْو ، لَندروستْروُن . رودهاي كارون ، تمبي و شور درآن جريان دارد . وسعت مراتع مسجد سليمان 200/292/ 5 هكتار بر آورد گرديده است . اين شهرستان داراي 3 بخش (مركزي ، لالي ، انديكا) و 13 دهستان بوده و محصولات عمده كشاورزي آن گندم ، جو ، صيفي جات و نباتات علوفه اي مي باشد . جمعيت مسجدسليمان در سال 1370 ه.ش 191/041 نفربود (استانداري خوزستان : بررسي اوضاع شهرستان مسجد سليمان ، اهواز ، بي تا ، صص 7 ، 8 ، 132)

در كاوش هاي باستان شناسي ، آثاري كهن مربوط به زندگي غارنشيني و دوران ما قبل تاريخ در اين سرزمين كشف شده است . در فاصله اواسط سده ي نهم تا اوايل سده هفتم قبل از ميلاد يك قوم آريايي به نام (پارس) از دامنه هاي شمال غربي زاگرس و كوه هاي بختياري به جلگه خوزستان مهاجرت نموده و منطقه مسجدسليمان از جمله مناطقي بود كه درآن مسكن گزيدند . اين قوم نيمه بدوي كه متكي بر معيشت شباني و به ويژه تربيت اسب بودند ؛ بعد از آشنايي با كشاورزي و ترك كوچ نشيني ، در نواحي كوهپايه اي جلگه ، شهر تازه اي ساختند و آن را به ياد سرزمين گذشته خود كه پارسوا (در نزديكي درياچه اروميه) ناميده مي شد ، پارسوماش خواندند . بنابر نشانه هاي بر جاي مانده از جمله تپه اي دست ساز بنام سرمسجد كه پشت به كوه داده و بازمانده بنايي بزرگ با ديوارهايي از سنگ سترگ و ايوان هاي پايدار مي باشد ، اين شهر در محل مسجدسليمان كنوني ساخته شده بود .

شهر پارسوماش يا مسجدسليمان كنوني در زمان حيات خود از لحاظ مذهبي ، اهمیّت فراواني يافته و آتشكده اي نيز در آن ايجاد گشت (اوضاع اقتصادي واجتماعي خوزستان-شهرستان مسجدسليمان- تهيه شده در سازمان برنامه و بودجه خوزستان- معاونت برنامه ريزي- توسط: علي بروايه ، بهار1373، صفحه3)

اين خطّه در زمان ايلامي ها ، مادها، پارس ها ، سلوكيان ، اشكانيان و ساسانيان داراي اهميّت فراواني بوده و ‌‌آثار بر جاي مانده از آن دوران شاهد اين مدعاست . مسجدسليمان زادگاه چيش پش پارسي بوده است.

اين شهر در قرن هشتم قبل از ميلاد جزء سرزمين ايلام بوده در دوران پارسها (پارسوماش) ناميده مي شد . در قرون وسطي نيز ( تُلْغُر) ناميده مي شده سپس به (جهانگيري) و (ميدان نفتون) معروف گرديد. بعد از اينكه آثار آتشكده سر مسجد براي همگان مشخص شد و پس از بازديد رضاخان از اين اثر تاريخي در سال 1303 بنا به پيشنهاد وي و تصويب مجلس شوراي ملّي در سال 1305 خورشيدي به (مسجدسليمان ) تغيير نام يافت . انگليسي ها به اين شهر M.I.S مي گفتند كه به نقلی اختصار يافته MASJID.I .SULAIMAN مي باشد.

 *  *  *

مناطق صنعتي چون تمبي ، بي بي يان ، گُلگير، شهرك صنعتي و تُلْ بزْان در بخش مركزي واقع است. اكثر تاسيسات صنعتي ، خطوط لوله نفت و گاز و راههاي قديم و جديد ماشين رو در اين بخش قرار دارد. مراكز سياحتي، آثار باستاني، بناهاي تاريخي و مذهبي بخش مركزي عبارتند از : پل گُدارْلَنْدَر، هفت شهيدان ، آثار تنگ صَئُولَك، سرمسجد، بردْ نِشانْده قلعه مدرسه ، علَم داري، پرنِوِشْته، تنگ تُك آب ، سبزپوشِ عنْبلْ، سبزپوش بتوند، آخُوررَخْش، قلعه تُرك دِزْ، تپه باستاني كَلْگه زَرّي ، تپه باستاني گُلْگير، بقعهء پاگَچ امام رضا(ع) ، چاه شماره يك ، كارخانه برق تمبي، كارخانجات بي بي يان ، فرودگاههاي قديمي يمه و تُلْ بْزان ، تختگاه ( تَهده گُون ) آب كَرِه ،زيارتگاه بي بي بتُول، زيارتگاه  بي بي زهرا، كليساهاي ارامنه و خارجيان .

بقعهء متبركه بي بي بتولي

سيّد احمد ملقب به تُلْغُر جدّ آن بزرگواران بوده كه از نجف اشرف به شوشتر آمده بود . آنها داراي نفوذ زيادي بوده و موقوفات نيز داشته اند.  مدفن آنها همين مكان است . املاك اينجا به امضاي شاه طهماسب ماضي مورخ به سال نهصدو پنجاه و دو رسيده كه به اسم سيّد محمد تلغري صدور يافته . (عبدالله بن نورالدين جزايري : تذكره شوشتر،كتابخانه صدر، تهران ، ص 40 و 39)

 پرْنِوِشْتِه

كتيبه اي با نقش هاي بر جسته اي در اين ناحيه موجود است كه در ميان انبوه درختان و اشجار پوشيده شده و روي يكي از صخره ها تصوير12 نفر كه گويا سربازاني مي باشند كنده كاري شده و تمام اعضاي آنها معلوم و سر آنها به مرور زمان محو شده است . در كنار اين اشكال چند سطر هم به خط پهلوي نوشته شده كه از عهد اشكانيان است . اين پيكرها در حال اجراي مراسم مذهبي مي باشند .

هفت لنگ

هفت لنگ بختياري به چهار طايفه تقسيم مي شود

1-دورکي 2- ديناروني 3- بابادي 4-بختياروند

دورکي 7طايفه است

1- زراسيوند  2- اسيوند 3- موري 4- قندعلي 5- بابااحمدي 6- عرب 7 – آسترکي

1-1-زراسيوند

سهي – سزار – نورآباد

             سهي      

ايهاوند- کورکور

سزارو و نورآباد شعبي ندارد

ايهاوند

احمد خسروي –توشمال -  عمله جات – چقاخورنشين –ايها- الاسوند- سهو-مير-زنبور

کورکور

خدرسرخ – خدري- گرگه- باپير- سيف الدين وند

1-2-اسيوند

بردين – پل – خواجه – گاودوش-سهماروند

1-3- موري

بابايي- علي جان وند- بٌوري – بَوري

1-4- قندعلي

خليل وند- ورناصري – صالح باوري

1-5- بابااحمدي

کشکي – سراج الدين – درويش آدينه

1-6- عرب

کنگرپر- اولاد علي بيگ

1-7- آستريکي

چاربري – گاييوند

ديناروني چهار طايفه دارد

1- اورک 2- طوايفي که در مال امير هستند 3- بابادي4-بختياروند

2-1- اورک

موزرمويي – خواجه – زنگي – غلام – کشي خالي – اولاد حاجي علي – غريبي – جلالي – ممسني – چهار بيني چه

2-2- طوايفي که در مال مير (سوسن) هستند

نوروزي – بويري- سرقلي – لجمير اورک – گورويي- شيخ عالي وند- شالومال – اميري – کورکور- عالي محمودي – علي محمد خاني – عالي محمودي علي مردان خاني – بندوني – شالو

2-3- بابادي

عالي انور – عکاشه – راکي – کله – ململي -

عالي انور

نفي عبدالله – عالي ور- آرپنايي – مير قايد- رهزا

عکاشه

مراد- عالوني – چوي – شهرويي – کلامويي – کله سن – سله چين

راکي

کلاوند- قاسم وند- ارزويي وند- مد مليل

کله

گله – پبدني – احمد محمدي

ململي

سله چين – کوراوند- ليموچي – حلوايي – شهني – نصير – گمار

2-4- بختياروند

بختياروند- عالي جمال – جانکي سردسير

بختياروند

منجزي – علاءالدين وند- بليوند- وه ناشي – استکي – سرو- لروزيي – مشهدي مرداسي

عالي جمالي

يردي- برام عالي

جانکي سردسير

جليلي – معموري – ريگي – بارزي – بروبرو- هلوسعد- شياسي – سوتک – بوگر

چهار لنگ بختياري

چهار لنگ بختياري